دوشنبه بیست و چهارم آبان 1389

تاريخ چه پرورش ماهي در ايران و جهان

پرورش ماهي به صورت مصنوعي در كشور چين آغاز شد وسابقه پرورش در اين كشور به بيش از 3هزار سال قبل در منطقه (ين ديناستي) مربوط مي شود (1137 تا 1400 سال قبل از ميلاد) وحدود 460سال قبل از ميلاد در منطقه (وارينگ كينگ دام) پرورش ماهي تا حد خوبي توسعه يافته بود. فان لي اولين فردي بود كه اصول پرورش ماهيان آب شيرين را تدوين كرد.

با وجود سابقه طولاني پرورش ماهي در استخر, سابقه تكثير مصنوعي ماهيان كوتاه است. اولين گام در لقاح مصنوعي به وسيله دانشمند آلماني لدويك يا وبي (1711-1784) برداشته شد.

او از ماهي ماده ونر قزل آلاي آماده بصورت جداگانه تخم واسپرم به دست آورد وآنها را با هم مخلوط كرد كه اين اولين لقاح مصنوعي تخم ماهي بود. در مورد ماهيان پرورشي گرمابي در سال 1930 مولدين آماده از محل هاي تخم ريزي طبيعي صيد ولقاح مصنوعي داده شدند. ولي القاء تخم ريزي به مولدين با روش تزريق, در سال 1934 به وسيله زيست شناسان برزيلي آغاز شد وبعد در آسيا واروپا وآمريكاي شمالي توسعه يافت. در سال 1958 مولدين كپور نقره اي وسرگنده پرورش يافته در استخرهاي خاكي با تزريق عصاره غده هيپوفيز ماهي كپور معولي به صورت مصنوعي تكثير شدند ودر حال حاضر مولدين ماهيان مختلف با استفاده از هورمون هاي مصنوعي وغده هيپوفيزماهيان در سطح وسيع مورد تكثير مصنوعي قرار مي گيرند.

با توجه به قدمت پرورش ماهي در دنيا , اين فعاليت در ايران با تكثير تاسماهيان در سال 1301 وپرورش ماهي قزل آلاي رنگين كمان از سال 1338 آغاز شده است. رشد اقتصادي و صنعتي وهمچنين لزوم تغذيه جمعيت رو به افزايش وكيفيت برتر پروتئين آبزيان در مقايسه با ساير گوشت ها , موجب افزايش توجه به آبزيان وصيد در درياها ومنابع آبي شد ودر نتيجه كاهش ذخاير آبها را به دنبال داشت. بنابراين براي دستيابي به برابري توليد باتقاضا وبهره برداري مناسب از ذخاير چاره اي جز روي آوردن به پرورش آبزيان در محيط هاي قابل كنترل وهمچنين تكثير انواع ماهيان به منظور رهاسازي وبازسازي ذخاير نبود. بدين منظور شركت سهامي شيلات ايران اقدام به احداث اولين ايستگاه بررسي تكثير و پرورش كپور ماهيان پل آستانه در سال 1347-1348 كرد. پس از آن نيزمجتمع تكثير و پرورش تاسماهيان سد سنگررشت در سال 1350 به بهره برداري رسيد. سپس با توجه به استعداد مناطق مختلف گسترش يافت به طوري كه در حال حاضر علاوه بر مراكز زياد متعلق به شركت سهامي شيلات ايران هزاران مزرعه پرورش ماهي در سطح كشور فعال است.

 

با وجود رشد كنوني جمعيت دنيا,توليد هر چه بيشتر پروتئين حيواني از اهميت زيادي برخوردار است. كشت آبزيان بدلايل زيادي به عنوان عمومي ترين و موثرترين راهكار جهت توليد پروتئين درآينده دنيا شناخته شده است.با مقايسه حيوانات پرورشي مهم دنيا مثل مرغ , خوك , ماهي وگاو با توجه به موارد ذيل اهميت پرورش ماهي روشن مي گردد.

 

 :: صرف انرژي كمتر:

ماهي وساير آبزيان جزو حيوانات خونسرد هستند وبراي تنظيم وثابت نگهداشتن حرارت بدن خود هيچ گونه انرژي صرف نمي كنند ودر مقايسه با حيوانات ديگر استعداد رشد بيشتري دارند(بجزبعضي از گونه ها).

وزن مخصوص بدن ماهي وديگر آبزيان شناور تقريباً نزديك به وزن مخصوص آب بوده از اين رو انرژي زيادي براي شناور كردن خود نياز نداشته وانرژي به دست آمده از طريق غذا را صرف رشد       مي كنند.

 

 :: استفاده از زمين براي رشد :

ماهي نسبت به ساير موجودات پرورشي زمين كمتري براي رشد استفاده مي كند.

ماهي      هر ماهي كمتر از 2/0 متر مربع

جوجه      حدود 4/0 متر مربع

خوك        حدود 20 متر مربع

گاو          حدود 4000 متر مربع

ضمن اینکه پرورش ماهي اغلب در اراضي درجه 3 و 4 غير قابل استفاده در امر كشاورزي صورت مي گيرد ويا اينكه از آب هاي داخلی مثل درياچه هاي طبيعي ومصنوعي , رودخانه ها , آبگيرها وآب بندان ها براي پرورش ماهي استفاده مي شود كه اختلالي در امر كشاورزي ايجاد نخواهد كرد.

 

 :: قابليت توليد مثل:

هر ماهي ماده تيلاپيا (از مهمترين ماهيان آب شيرين پرورشي در دنيا) در يك سال در طول 3 ماه دوره زاد آوري تعداد 2000 بچه ماهي توليد مي كند.هر ماهي سوف قرمز (ماهي رودخانه اي پرورشي) در طول يك سال در مدت سه هفته دوره زادآوري تعداد 3 ميليون بچه ماهي توليد مي كند. در حاليكه هرمرغ مادر در طول سال در يك دوره زادآوري 100 جوجه توليد مي كند, هر خوك ماده حدوداً سالي 12 بچه و هر گاو يك بچه توليد مي كند.

 

 :ضريب تبديل غذايي  و صرفه اقتصادی آبزي پروري :

ضريب تبديل غذایی انواع ماهيان پرورش به طور متوسط 1 به 3 است ,جوجه 3 به 6 , خوك 5 به 12 و گاو 12 به 45 است و اين در حالي است كه با انتخاب روشهاي مختلف پرورش ماهي وبا توجه به رژيمهاي غذايي متفاوت درماهيان مي توان در پرورش هاي توام از تمامي توليدات آب استفاده كرد كه موجب بالا رفتن توليد در واحد سطح خواهد شد.

هزينه توليد ماهي خيلي ارزان تر از هزينه توليد گوشت هاي ديگر خواهد بود.

هزينه پرورش ميزان معيني ماهي به مراتب كمتر از هزينه صيد آن از منابع آبي است.

 

  • ماهيان پرورشي بايد سريع الرشد بوده ودر دوران پرورش به وزن متعارف مورد انتظار برسند.

  • متناسب با ذائقه مردم منطقه بوده وبازارپسند باشند.

  • علاوه بر مصرف غذاي طبيعي از اقلام غذايي ارزان قيمت ومصنوعي نيز تغذيه كنند.

  • نسبت به شرايط نامناسب رژيم فيزيكوشيميايي آب وتغييرات حاصله از آن مقاوم بوده وسازگاري نشان دهد.

  • در مقابل توركشي ودستكاري وبيماري ها مقاوم باشد.

  • زندگي در شرايط متراكم وفوق متراكم را به خوبي بتوانند تحمل نمايند.

  • امكان تكثير انبوه آنها وجود داشته باشد.

  • امكان تهيه غذا وديگر احتياجات پرورش در منطقه وجود داشته باشد.

 

پرورش آبزيان به عملياتي كه منجر به رشد آبزيان مي گردد اتلاق مي شود. اين فعاليت عبارتست از ايجاد محيط مناسب و شرايط لازم براي توليد مثل آبزيان در محيطي از استخرها و كانالهاي آبرسان خروجي و ورودي  زهكشي و تأسيسات آبزي پرورشي كه براي پرورش ماهي بوجود آمده است. آبزيان به موجودات گياهي و جانوري كه در آب زيست مي نمايند گفته مي شود و در اينجا منظور از آبزيان ماهيان مي باشند كه در آبهاي دريايي ، رودخانه ، آبگيرهاي طبيعي ومصنوعي زندگي مي كنند منابع آبي عمدتاً شامل درياچه ، تالاب ، درياچه پشت سد خاكي ، درياچه پشت سد بتوني ، زهكشي و رودخانه ها مي باشد.

كليه ماهياني كه در آبهاي بالاي 14 درجه سانتيگراد رشد و نمو مي نمايند و درمحيط هاي مصنوعي:

( آببندان  سدهاي ساخته شده استخر و مزرعه  ) به منظور توليد گوشت پرورش داده مي شوند ماهيان گرمابي ناميده مي شوند . ( مانند ماهي كپور معمولي ،فيتوفاگ ، ماهي آمور و ماهي سرگنده ) كليه ماهياني كه در آبهاي بالاي 6 درجه سانتيگراد الي 19 درجه سانتيگراد رشد و نمو مي نمايند و در محيط هاي مصنوعي پرورش مي يابند به عنوان ماهيان سردآبي تعريف مي شوند از جمله اين ماهيان ماهي قزل  آلاي رنگين كمان را مي توان نام برد جامعه آبزي پروري استان خراسان شامل كل صيادان و بهره برداران از منابع آبهاي طبيعي و نيمه طبيعي پرورش دهندگان ماهيان گرمابي وسردآبي مي باشند .

 

 

:: ماهيان پرورشي از نظر دماي مورد نياز جهت پرورش در ايران به دو گروه عمده گرمابي و سردابي تقسيم مي شود.

 

اين گروه از ماهيان بطور عمده از چهارگونه تشكيل شده كه هر گونه داراي رژيم غذايي خاص مي باشد. اين گروه از ماهيان بيشترين استعداد رشد را در دماي 22 تا 30 درجه سانتي گراد دارند و بصورت توام و معمولا استخرهاي خاكي با وسعت بيش از نيم تا يك هكتار پرورش مي يابند . زمان مناسب براي پرورش اين نوع ماهيان نيمه اول سال مي باشد.

 

:: مشخصات ظاهري :

بدن فشرده ، پشت كماني شكل ، باله پشتي بلند ، فلس ها درشت در قسمت پشت خاكستري تيره يا قهوه اي متمايل به زرد ، جوانب زرد طلايي مي باشد . بخش پاييني باله دمي قرمز رنگ مي باشد .

:: عادات غذايي :

همه چيز خوار است و عمدتاً از لارو حشرات ، تغذيه مي كند . غذاي دستي اين ماهي بيشتر شامل سبوس ، غلات و انواع كنجاله ها مي باشد . به طور كلي اين ماهي كفزي خوار است .

:: پرورش :

ميزان كشت آن در استخرهاي پرورش ماهي 20-15 درصد كل ماهيان است . و طي يك دوره 6 ماهه مي تواند به وزن 5/1 تا 2 كيلوگرم برسد .

 

:: مشخصات ظاهري :

شكل بدن تقريباً دوكي شكل ، فلس ها درشت ، رنگ بدن پشت خاكستري ، شكم خاكستري روشن مي باشد .

:: عادات غذايي :

در مراحل لاروي از پلانكتونهاي جانوري و به مرور با افزايش وزن از گياهان آبزي نرم و سپس از همه نوع گياه آبزي ، جلبك هاي ريسه اي و گياهان عالي تغذيه مي كند .

:: پرورش :

ميزان كشت آن در استخرهاي پرورشي 5-10 درصد از جمعيت كل ماهيان مي باشد .

 

:: مشخصات ظاهري :

فلس ها كوچك ، بدن فشرده ، رنگ بدن سفيد نقره اي مي باشد .

:: عادات غذايي :

بطور كلي از پلانكتونهاي گياهي تغذيه مي كند و جزء فيلتر كنندگان مي باشد .

:: پرورش :

ميزان كشت در استخرهاي پرورشي ماهيان گرمابي 60-70 درصد مي باشد .

 

:: مشخصات ظاهري :

سربسيار بزرگ ، بدن از طرفين فشرده ، در پشت و قسمت فوقاني سياه و روشن طرفين و سطح شكمي سفيد نقره اي مي باشد .

:: عادات غذايي :

بچه ماهي از زئوپلانكتونها و به مرور از پلانكتونهاي جانوري و پلانكتونها گياهي بزرگ تغذيه مي نمايد . همچنين قابليت استفاده از بقاياي گياهي پوسيده را دارد .

:: پرورش :

ميزان كشت آن در استخرهاي ماهيان گرمابي 7-3 درصد مي باشد .

اين ماهيان را مي توان در محدوده حرارتي 10-18 درجه سانتيگراد پرورش داد . استخرهاي بتني براي پرورش آنها مناسب تر است ، و براي توليد يك تن نياز به 10 ليتر در ثانيه آب با دماي 10-18 درجه سانتي گراد مي باشد .

گونه پرورشي رايج در ايران قزل آلاي رنگين كمان است كه مشخصات آن به شرح ذيل مي باشد:

 

:: مشخصات ظاهري :

بدن پوشيده از فلس هاي ريز ، وجود يك نوار پهن به صورت رنگين كمان در دو طرف بدن ، وجود باله چربي ، خالهاي تيره رنگ روي باله دمي .

:: عادات غذايي :

در محيط هاي طبيعي از لارو حشرات و شكارساير موجودات آبزي استفاده مي كند و در استخرهاي پرورشي بطور كلي جهت تغذيه آن از غذاي كنسانتره استفاده مي شود .

 

 

1) تنوع آب و هوايي:

وجود منابع آبزي پروري در استان خراسان كه حدود 40% آنها بالاي 10 ليتر در ثانيه آبدهي دارند از پتانسيل ها و توانمنديهاي استان جهت توسعه شيلات و پرورش آبزيان مي باشد . استان خراسان داراي 35851 منبع  ابي با ميزان استحصال ساليانه بيش از 14 ميليارد مترمكعب مي باشد . كه از اين مجموع به ميزان 12 ميلياردمتر مكعب در بخش كشاورزي به مصرف مي رسد . استان خراسان داراي 6 حوزه آبخيز بنام هاي كوير نمك ، كويرلوت ،كوير مركزي ، اترك ، آبخيز شرق وآبخيز قره قوم مي باشد . كه مطالعات شناسايي منابع آب زيرزميني شامل چاه ، قنات و چشمه با دبي بالاي 5 ليتر در ثانيه و بيشتر صورت گرفته است . در 6 حوزه فوق الذكر تعداد 1950 حلقه چاه و 4612 رشته قنات 1609 دهنه چشمه وجود دارد . استعدادهاي آبزي پروري در حوزه هاي مذكور شامل مجتمع ها ، منابع منفرد خرد مخازن آبي دردو رشته پرورش گرمايي و  سردآبي نيز شناسايي گرديده است كه درصورت بهره برداري صحيح از اين منابع توان توليد 41000 تن ماهي پرورشي با اشتغال 10000 نفر به صورت مستقيم و 30000 نفر به صورت غير مستقيم را خواهيم داشت.

 

2) همسويي سياستهاي ‌آب و خاك در بخش كشاورزي با شيلات در زمينه احداث استخرهاي ذخيره ‌آب كشاورزي به منظور بهبود راندمان آبياري و نتيجتاً مهيا شدن و توسعه يافتن بسترهاي مناسب جهت پرورش آبزيان در اين استخر و عملا بهره وري مضاعف از منابع آب و امكانات موجود .

 

3) وجود منابع آب شور فراوان در استان و نيز وجود چاههاي كشاورزي با شوري بالا كه در بخش كشاورزي از راندمان مناسب برخوردار نبوده كه پس از انجام مطالعات لازم مي توان در جهت بهره برداري از آن اقدام نمود .

 

4) زود بازده بودن و نياز به سرمايه گذاري پايين به ازاي سرانه هر نفر اشتغال در مقايسه با ساير بخشهاي توليدي .

 

5) وجود بازار مناسب مصرف ماهي در استان بخصوص در شهر مشهد به لحاظ وجود ساليانه بيش از 12 ميليون زاير .

 

6) منابع انساني مستعد و مناسب در سطح استان به لحاظ اجرايي ، فني وكارشناسي.

    

:: برنامه ريزي در خصوص توسعه همه جانبه و پايدار از طريق :

  • رعايت ملاحظات زيست محيطي در بهره برداري از منابع آبي.

  • توجه به توجيه اقتصادي طرحها.

  • تلفيق توليد آبزيان با محصولات كشاورزي وتنوع بخشي به توليد روستايي.

  • برنامه ريزي و توجه به كليه عوامل توليد از قبيل بچه ماهي ، غذاي آبزيان،             عرضه و بازاريابي محصولات.

:: تأمين امنيت غذايي

  • افزايش ميزان توليد آبزيان و حمايت از توليد كنندگان وهدايت يارانه ها به سمت توليد.

  • افزايش سهم سرانه مصرف ‌آبزيان در تأمين پروتئين حيواني از طريق ايجاد و توسعه.زيربناهاي لازم و افزايش فعاليتهاي آبزي پروري.

  • تغيير و بهبود عادات غذايي مردم از طريق ترويج فرهنگ مصرف آبزيان.

  • ارتقاء و بهبود كمي و كيفي خدمات بهداشتي و گسترش مبارزه با بيماريهاي آبزيان.

:: ارتقاي بهره وري منابع آبي ، عوامل ونهاده هاي توليد

  • استفاده از روش و تكنولوژي و فن آوري روز

  • كاهش ضايعات در توليد ، بهره برداري و فن آوري محصولات

  • استقرار قظام جامع اطلاع رساني

  • تجهيز و توسعه منابع انساني ماهر و كارآمد متناسب با نيازهاي شيلات

  • توسعه زمينه آموزش ، مشاركت و اشتغال جوانان و زنان در فعاليتها

:: سياستهاي اجرايي و راهبردي توسعه آبزي پروري:

  • سازماندهي و حمايت از تشكلها و N.G.O ها

  • تاكيد بر انجام تكميل مطالعات توسط مشاورين آبزي پروري

  • استفاده از فارغ التحصيلان شيلاتي استان جهت توسعه آبزي پروري

  • استفاده از ظرفيت ها و توان نهادهاي مدني بخصوص شوراهاي اسلامي روستاها جهت ترويج فعاليتهاي آبزي پروري

  • تفکیک و تبيين فعاليتهاي آبزي پروري هر شهرستان و امضاي تفاهم نامه فيمابين اداره كل شيلات استان و مديران جهاد كشاورزي هر شهرستان

  • توسعه پرورش ماهيان گرم آبي در منابع آبي آببندانها و درياچه هاي پشت سدها ونيز استخرهاي دو منظوره كشاورزي و پرهيز از صدور مجوز احداث مزارع گرمابي براي چاههاي عميق و نيمه عميق صرفا براي آبزي پروري

  • استفاده از چاههاي كشاورزي كه به مرور شوري آنها بالا مي رود بخصوص در مناطقي كه خطر نفوذ آب شور به سفره هاي آب شيرين وجود دارد ( با تاكيد به پرورش قزل آلا )

  • پرهيز از رشد و توسعه بي رويه و غير منطقي واحدهاي پرورش ماهي قزل آلا و روش مدار بسته با توجه به مشكلاتي كه هنوز در فرآيند توليد آنها وجود دارد .

  • افزايش نقش و مشاركت زنان در فعاليتهاي آبزي پروري و تقويت تشكلهاي بانوان.

  • كمك به راه اندازي مراكز تكثير سرد آبي و وارد نمودن تخم چشم زده به اندازه نياز استان و تبديل آنها به بچه ماهي در مراكز بخش خصوصي.

  • خريد بچه ماهي گرم آبي مورد نياز استان توسط تشكلهاي غير دولتي و برآورده نمودن نياز استان در مزارع حد واسط.

نوشته شده توسط وحيد نوابي در 1:28 |  لینک ثابت   •